De negen Muzen – Godinnen van de kunst en wetenschap
De negen muzen – Clio, Thaleia, Erato, Euterpe, Polyhymnia, Calliope, Terpsichore, Urania en Melpomene – op een Romeinse sarcofaag uit de 2e eeuw.
De negen Muzen (Μοῦσαι – ook wel: Piëriden) zijn bekend vanuit de Grieks-Romeinse mythologie. De onsterfelijke nimfen symboliseerden de verschillende klassieke kunsten. In die hoedanigheid inspireerden ze kunstenaars en wetenschappers. Het woord ‘museum’ verwijst naar de Muzen. Oorspronkelijk komt dit woord namelijk van Mouseion (zetel van de Muzen).
De negen muzen waren de dochters van Zeus en zussen van Apollo, die als hun aanvoerder beschouwd werd. Volgens de Griekse filoloog Apollodorus van Athene was de Titanide Mnemosyne, de personificatie van het geheugen, hun moeder. Tijdens feesten van de Olympische goden waren de Muzen vaak aanwezig om te zingen, dansen of poëzie voor te dragen. Aanvankelijk was sprake van slechts drie Muzen: Melete (meditatie), Mneme (herinnering) en Aoede (liederen). Later werd meestal gesproken over negen Muzen, namelijk:
De negen muzen waren de dochters van Zeus en zussen van Apollo, die als hun aanvoerder beschouwd werd. Volgens de Griekse filoloog Apollodorus van Athene was de Titanide Mnemosyne, de personificatie van het geheugen, hun moeder. Tijdens feesten van de Olympische goden waren de Muzen vaak aanwezig om te zingen, dansen of poëzie voor te dragen. Aanvankelijk was sprake van slechts drie Muzen: Melete (meditatie), Mneme (herinnering) en Aoede (liederen). Later werd meestal gesproken over negen Muzen, namelijk:
EratoDe muze van de hymne, het lied, de lyriek en het liefdesgedicht. Vaak afgebeeld met een groot snaarinstrument in de hand.
PolyhymniaDe muze van de retoriek en de ernstige gewijde liederen. Vaak afgebeeld met een ernstig en peinzend gezicht.
|
EuterpeDe muze van het fluitspel en de lyrische poëzie. Vaak afgebeeld met een dubbele fluit aan de lippen.
TerpsichoreDe muze van de vrolijke dans en de lyrische poëzie, zonder godsdienstige strekking. Populair onder jongeren. Vaak afgebeeld met een lier in de hand.
|
KalliopeDe muze van het heroïsch epos, het heldendicht, de filosofie en de retoriek. Werd beschouwd als de meest bekwame van alle Muzen en werd vaak afgebeeld bij een schrijftafeltje met schrijfgerei in de hand.
Thalia / ThaleiaDe muze van de komedie en feestvreugde. Vaak afgebeeld met een komisch masker en een kromstaf in de hand en een klimopkrans op het hoofd.
|
Clio / KleioDe muze van de geschiedschrijving. Vaak afgebeeld met een boekrol of een kist met boeken.
Urania– De muze van de sterrenkunde. Haar naam betekent letterlijk ‘de hemelse’. Bezingt de daden van de goden. Vaak afgebeeld met een hemelbol in haar hand.
|
MelpomeneDe muze van de tragedie en het treurspel. Vaak voorgesteld met een knots, zwaard of masker in de hand en een krans van druivenbladeren op het hoofd.
|
De Muzen waren soms jaloers en lagen op een dag overhoop met de zogeheten Sirenen, halfgodinnen met het lichaam van een vogel en het hoofd van een vrouw die probeerden hun toehoorders te verleiden met hun stem. De Muzen beschouwden deze Sirenen als concurrenten en namen het in een zangwedstrijd op een dag tegen hen op. Nadat de Muzen hadden gewonnen, werden bij de Sirenen als straf de veren uitgetrokken waardoor ze in zee stortten en verdronken. Dit alles gebeurde bij de stad Aptera, wat ‘zonder vleugels’ betekent.
De muzen waren voorstellingen van de godin als inspirerende kracht. Deze 'geestkracht' stond in de oudheid gelijk aan adem of lucht. Wat men nu onder 'geestelijke inspiratie' verstaat, werd toen beschouwd als letterlijk 'inademen'.
Dat kan de betekenis zijn van de notie dat zij kinderen zijn van de lucht.
Homerus begint zijn Ilias zowel als de Odyssee met het aanroepen van een Muze: "Bezingt mij, Muze, de wrok van Achilles..." en: "Vertel mij, Muze, over de man ..."
In de Ilias roept hij ook nog de hulp in van de Muzen, dit keer om hem te vertellen vanuit welke streken welke soldaten en welke hoofdmannen kwamen. Hierna geeft hij een schier eindeloze opsomming van voorgenoemden.
Volgens een overlevering schonken de muzen ons de zeventonige toonschaal, die een weerspiegeling was van de 'harmonie der sferen'. Dit was de hemelse harmonie, waarin iedere planeet zich in zijn eigen sfeer bewoog, terwijl ze daarbij door resonantie elk hun eigen specifieke klank voortbrachten. Elke noot correspondeerde met de klank van een klinker.
De muziek der sferen was de kracht die het universum bijeenhield.
De muzen waren voorstellingen van de godin als inspirerende kracht. Deze 'geestkracht' stond in de oudheid gelijk aan adem of lucht. Wat men nu onder 'geestelijke inspiratie' verstaat, werd toen beschouwd als letterlijk 'inademen'.
Dat kan de betekenis zijn van de notie dat zij kinderen zijn van de lucht.
Homerus begint zijn Ilias zowel als de Odyssee met het aanroepen van een Muze: "Bezingt mij, Muze, de wrok van Achilles..." en: "Vertel mij, Muze, over de man ..."
In de Ilias roept hij ook nog de hulp in van de Muzen, dit keer om hem te vertellen vanuit welke streken welke soldaten en welke hoofdmannen kwamen. Hierna geeft hij een schier eindeloze opsomming van voorgenoemden.
Volgens een overlevering schonken de muzen ons de zeventonige toonschaal, die een weerspiegeling was van de 'harmonie der sferen'. Dit was de hemelse harmonie, waarin iedere planeet zich in zijn eigen sfeer bewoog, terwijl ze daarbij door resonantie elk hun eigen specifieke klank voortbrachten. Elke noot correspondeerde met de klank van een klinker.
De muziek der sferen was de kracht die het universum bijeenhield.
Helicon
Volgens sommige verhalen leefden de Muzen op de berg Helicon in Boeotia, samen met het paard Pegasus. Op de berg zou zich een bron bevinden (Hippokrene) die door de Muzen werd beheerd en gold als dé inspiratiebron voor kunst en wetenschap. Volgens andere verhalen leefden de Muzen op de naburige berg Parnassos en heette de bron die ze beheerden de Kastalia.
Over de verering van de Muzen is vrij weinig bekend. Om de vier jaar zou in de Oud-Griekse stad Thespiae, niet ver van de Helicon, een festival ter ere van hen zijn gehouden. Vermoedelijk waren de Muzen aanvankelijk alleen de beschermgodinnen van de dichters en werden ze later verbonden aan meer kunsten en wetenschappen. Ze werden ook wel eens de Piëriden genoemd, naar het landschap Piërië in het huidige Macedonië waar de nimfen geboren zouden zijn.
In de meeste verhalen zijn de Muzen ongetrouwd. Er zijn echter ook dichters die melden dat de nimfen het leven gaven aan enkele beroemde figuren uit de Griekse mythologie. Zo zou Orpheus bijvoorbeeld een zoon zijn van Kalliope.
In de Romeinse mythologie werden de Muzen later geïdentificeerd met de Camenae. De negen Muzen worden al genoemd in Hesiodus’ beroemde stamboom van de Griekse goden, de Theogonie (ca. 700 v.Chr.). In zijn openingshymne situeert hij de Muzen op de berg Helicon. In een tweede hymne worden hun namen genoemd, maar van een differentiatie van functies is nog geen sprake.
Over de verering van de Muzen is vrij weinig bekend. Om de vier jaar zou in de Oud-Griekse stad Thespiae, niet ver van de Helicon, een festival ter ere van hen zijn gehouden. Vermoedelijk waren de Muzen aanvankelijk alleen de beschermgodinnen van de dichters en werden ze later verbonden aan meer kunsten en wetenschappen. Ze werden ook wel eens de Piëriden genoemd, naar het landschap Piërië in het huidige Macedonië waar de nimfen geboren zouden zijn.
In de meeste verhalen zijn de Muzen ongetrouwd. Er zijn echter ook dichters die melden dat de nimfen het leven gaven aan enkele beroemde figuren uit de Griekse mythologie. Zo zou Orpheus bijvoorbeeld een zoon zijn van Kalliope.
In de Romeinse mythologie werden de Muzen later geïdentificeerd met de Camenae. De negen Muzen worden al genoemd in Hesiodus’ beroemde stamboom van de Griekse goden, de Theogonie (ca. 700 v.Chr.). In zijn openingshymne situeert hij de Muzen op de berg Helicon. In een tweede hymne worden hun namen genoemd, maar van een differentiatie van functies is nog geen sprake.
